Een goed verhaal

Het jaarthema van de Protestantse Kerk in Nederland is dit jaar "Een goed verhaal".

Dat slaat natuurlijk op al die tientallen bekende en de honderden minder bekende verhalen uit de bijbel en bij het materiaal voor onze startzondag zit ook de opmerking dat er heel veel verhalen zijn die we kunnen navertellen zonder dat we de bijbel hoeven te openen. De verhalen zitten in ons geheugen gegrift als verhalen die horen bij het geloof en als verhalen die horen bij ons leven.

Het woord 'verhalen' kan wel een dubbel gevoel oproepen. We worstelen altijd enigszins met de werkelijkheid van deze verhalen. Door de bijbelse vertellingen verhalen te noemen zou je de suggestie kunnen wekken dat het "maar verhaaltjes" zijn. Zonder geschiedenis is de bijbel niet interessant. Maar door je geloof er afhankelijk van te maken dat alles precies zo gebeurd is loop je vast in tegenstrijdigheden en feitelijke onjuistheden. De bijbel blijkt geen geschiedenisboek. Hoe moet je daar mee omgaan?

We moeten om te beginnen vaststellen dat de bijbel niet bedoeld is als journaal of geschiedenisboek. Hoe je het ook wendt of keert, de bijbel is een boek vol verhalen (en vol psalmen en vol wijsheid, dat ook; maar het gaat nu om de verhalen). Het zijn verhalen waarvan we niet kunnen vaststellen wat er precies gebeurd is.
Soms weten we zelfs zeker dat er geen geschiedenis achter het verhaal schuilgaat. Tussen de verhalen bevinden zich ook gelijkenissen, zowel in het nieuwe als in het oude testament. Wie de herberg zoekt uit het verhaal van de barmhartige Samaritaan heeft niet goed opgelet.

Maar betekent dit dan dat de geschiedenis er helemaal niet toe doet? Dat alles alleen maar symbolisch zou zijn, of een mooi voorbeeld van hoe je er ook tegenaan kunt kijken? Dat is natuurlijk de zorg van wie bezwaar aantekent tegen de uitdrukking 'bijbelverhalen'. Over de geschiedenis achter de fabel van Jotam (zie Rechters 9) kunnen we het misschien eens worden, maar zou de beschrijving van leven, sterven en opstanding van Jezus ook maar alleen zo'n verhaal zijn? De zorg is dat de betekenis van de bijbel verdwijnt. Als er één stukje niet blijkt te kloppen kun je alle verhalen wel onderuit halen en valt je hele geloof om, zoals alle dominostenen omvallen als er eentje begint.

Die zorg begrijp ik wel. Maar ik ben ervan overtuigd dat deze zorg niet nodig is. Er is een tussenweg. Zonder geschiedenis zijn de verhalen niet interessant, maar dat wil niet zeggen dat je altijd moet achterhalen hoe die geschiedenis er precies heeft uitgezien. Zelfs als het over het leven van Jezus gaat komen we daar niet helemaal achter. We hebben vier evangeliën en het is absoluut onmogelijk om die als geschiedenis op één lijn te krijgen. Het is geprobeerd (zoek maar eens op 'Diatessaron') maar nooit lukt dat zonder te schuiven met de inhoud van de vier afzonderlijke 'verhalen'.

Ik kies er daarom voor om de geschiedenis maar te laten voor wat die is. Er zit geschiedenis achter, maar ik wil vooral horen wat het verhaal (over die geschiedenis) mij te vertellen heeft. Kijk naar het verhaal over de uittocht uit Egypte. De vraag is of het mogelijk is dat er zo'n anderhalf miljoen mensen door de woestijn trekken zonder daar enig spoor van achter te laten, behalve in het bijbelverhaal - misschien was de geschiedenis toch anders. Maar het verhaal blijft wel dat Israël zijn bestaan te danken heeft aan een God die hen bevrijd heeft. Dat is de ervaring die in het verhaal verteld wordt. En bij dat verhaal hoort de werkelijkheid dat het leven in vrijheid van levensbelang is voor het volk. Wie probeert om achter dit verhaal om bij de geschiedenis te komen zal merken dat er nauwelijks gegevens voor zijn. Wie het verhaal wil horen zoals het gehoord wil worden ontvangt de ervaring dat leven in vrijheid onbetaalbaar is.

Johannes vertelt het verhaal van Jezus leven anders dan Marcus, Mattheus en Lucas. En die drie verhalen op hun beurt lijken wel op elkaar, maar ze zijn niet identiek. Elke schrijver wil eigen accenten leggen en gebruikt de achterliggende geschiedenis weer op een andere manier. Wie probeert om achter het verhaal te komen zal vastlopen in tegenstrijdigheden. Maar wie de verhalen verstaat zoals ze verstaan willen worden ontdekt wat het betekent dat we onze weg kunnen gaan, terwijl we leven uit genade.

Het zijn die goede verhalen die we in de wereldwijde kerk met elkaar blijven delen. Wat een rijkdom!

Ds. Robert Wilschut